Ψυχοκοινωνικοί παράγοντες κινδύνου στην εργασία: αξιολόγηση και πρόληψη

Τι είναι οι ψυχοκοινωνικοί παράγοντες κινδύνου;

Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό για την Ασφάλεια και την Υγεία στην Εργασία (EU-OSHA), οι ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι προκύπτουν από προβλήματα στον σχεδιασμό, στην οργάνωση και στη διοίκηση της εργασίας, καθώς και από δυσμενείς κοινωνικές συνθήκες στο εργασιακό περιβάλλον.

Ο όρος «ψυχοκοινωνικοί παράγοντες» περιγράφει χαρακτηριστικά της εργασίας, όπως ο φόρτος, η αυτονομία, οι εργασιακές σχέσεις και η υποστήριξη από τη διοίκηση. Όταν τα χαρακτηριστικά αυτά μπορούν να προκαλέσουν βλάβη, αποτελούν πηγές ψυχοκοινωνικού κινδύνου.

Μια εργασία μπορεί να είναι απαιτητική χωρίς να είναι απαραίτητα επιβαρυντική για την υγεία. Η επάρκεια των διαθέσιμων πόρων, η σαφήνεια των καθηκόντων, η δυνατότητα λήψης αποφάσεων και η υποστήριξη από προϊσταμένους και συναδέλφους αποτελούν σημαντικά στοιχεία του εργασιακού περιβάλλοντος.

Ποιοι είναι οι συχνότεροι ψυχοκοινωνικοί παράγοντες κινδύνου στην εργασία;

Υπερβολικός φόρτος και πίεση χρόνου

Η συστηματική υπερφόρτωση, οι μη ρεαλιστικές προθεσμίες και η αναντιστοιχία μεταξύ απαιτήσεων και διαθέσιμων πόρων αποτελούν αναγνωρισμένους ψυχοκοινωνικούς παράγοντες κινδύνου. Η συνεχής πίεση χρόνου μπορεί να συνυπάρχει με περιορισμένες δυνατότητες ανάπαυσης και δυσκολία ολοκλήρωσης των καθηκόντων μέσα στο προβλεπόμενο ωράριο.

Περιορισμένη αυτονομία και ασαφείς αρμοδιότητες

Η έλλειψη δυνατότητας επηρεασμού του τρόπου εκτέλεσης της εργασίας, οι αντικρουόμενες οδηγίες και η ασάφεια των επαγγελματικών ρόλων αποτελούν επίσης αναγνωρισμένες πηγές ψυχοκοινωνικής επιβάρυνσης.

Όταν οι απαιτήσεις διαφορετικών προϊσταμένων ή τμημάτων συγκρούονται, ο εργαζόμενος μπορεί να αντιμετωπίζει δυσκολία στον καθορισμό προτεραιοτήτων και στην εκτέλεση των καθηκόντων του.

Ελλιπής επικοινωνία και υποστήριξη

Η ανεπαρκής ενημέρωση, η έλλειψη υποστήριξης από προϊσταμένους και η δυσκολία συνεργασίας μεταξύ συναδέλφων ή τμημάτων μπορούν να επιβαρύνουν την καθημερινή εργασία. Η σημασία των παραγόντων αυτών αυξάνεται σε περιόδους οργανωτικών αλλαγών, αναδιαρθρώσεων ή μεταβολών των εργασιακών διαδικασιών.

Βία, παρενόχληση και συναισθηματικές απαιτήσεις

Η ψυχολογική και σεξουαλική παρενόχληση, ο εκφοβισμός και η βία στον χώρο εργασίας αποτελούν σοβαρούς ψυχοκοινωνικούς παράγοντες κινδύνου.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν επίσης οι αυξημένες συναισθηματικές απαιτήσεις σε επαγγέλματα που περιλαμβάνουν καθημερινή επαφή με ανθρώπους που βιώνουν ασθένεια, πόνο, έντονη ψυχολογική πίεση ή επιθετικότητα.

Τέτοιες συνθήκες μπορεί να συναντώνται στην υγειονομική περίθαλψη, στην κοινωνική φροντίδα, στην εκπαίδευση και στην εξυπηρέτηση πελατών.

Ωράρια, βάρδιες και εργασιακή ανασφάλεια

Τα απρόβλεπτα ωράρια, η εργασία σε βάρδιες, οι παρατεταμένες ώρες εργασίας και η εργασιακή ανασφάλεια περιλαμβάνονται επίσης στους ψυχοκοινωνικούς παράγοντες που εξετάζονται κατά την εκτίμηση επαγγελματικού κινδύνου.

Οι παράγοντες αυτοί μπορούν να εμφανίζονται ταυτόχρονα. Για παράδειγμα, υψηλός φόρτος, περιορισμένη αυτονομία και ανεπαρκής υποστήριξη μπορεί να συνυπάρχουν στην ίδια θέση εργασίας.

Ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι στην Ελλάδα: τι δείχνουν τα στοιχεία;

Η έρευνα OSH Pulse 2025 του EU-OSHA περιλαμβάνει στοιχεία για την έκθεση των εργαζομένων σε ψυχοκοινωνικούς παράγοντες κινδύνου, καθώς και για προβλήματα υγείας που οι ίδιοι συνδέουν με την εργασία τους.

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από τις 31 Μαρτίου έως τις 14 Απριλίου 2025. Περιέλαβε 1.002 συνεντεύξεις εργαζομένων στην Ελλάδα και συνολικά 25.688 συνεντεύξεις στα 27 κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Οι απαντήσεις για άλλους ψυχοκοινωνικούς παράγοντες παρουσιάζονται στον παρακάτω πίνακα.

Ποσοστά εργαζομένων που απάντησαν ότι εκτίθενται στους αντίστοιχους παράγοντες. Πηγή: EU-OSHA, Flash Eurobarometer OSH Pulse 2025.

Τι αναφέρουν οι εργαζόμενοι για την υγεία τους;

Στην ίδια έρευνα, το 49% των συμμετεχόντων στην Ελλάδα ανέφερε ότι κατά τους προηγούμενους 12 μήνες είχε βιώσει άγχος, κατάθλιψη ή ανησυχία, τα οποία θεωρούσε ότι προκλήθηκαν ή επιδεινώθηκαν από την εργασία.

Το αντίστοιχο ποσοστό για την Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν 29%.

Πώς συνδέονται οι ψυχοκοινωνικοί παράγοντες με την υγεία;

Η επιστημονική βιβλιογραφία έχει συσχετίσει τις δυσμενείς ψυχοκοινωνικές συνθήκες εργασίας με προβλήματα ψυχικής και σωματικής υγείας.

Μεταξύ των αναφερόμενων συνεπειών περιλαμβάνονται το εργασιακό άγχος, οι διαταραχές ύπνου, η κόπωση και η επαγγελματική εξουθένωση. Έχουν επίσης καταγραφεί συσχετίσεις με μυοσκελετικά ενοχλήματα και ορισμένα καρδιαγγειακά προβλήματα, ανάλογα με το είδος και τη διάρκεια της έκθεσης.

Οι ψυχοκοινωνικοί παράγοντες έχουν σημασία και για την ασφάλεια της εργασίας. Η κόπωση και η μειωμένη προσοχή αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα σε δραστηριότητες όπως η οδήγηση, ο χειρισμός μηχανημάτων και η εργασία σε εγκαταστάσεις με αυξημένες απαιτήσεις ασφάλειας.

Είναι υποχρεωτική η αξιολόγηση των ψυχοκοινωνικών κινδύνων;

Η αξιολόγηση των ψυχοκοινωνικών κινδύνων αποτελεί υποχρέωση του εργοδότη στο πλαίσιο της Υγείας και Ασφάλειας στην Εργασία.

Η Επιθεώρηση Εργασίας αναφέρει ρητά ότι η Γραπτή Εκτίμηση Επαγγελματικού Κινδύνου πρέπει να περιλαμβάνει κινδύνους που προκύπτουν από την οργάνωση της εργασίας, τη βία και την παρενόχληση, καθώς και τους ψυχοκοινωνικούς κινδύνους.

Η νομοθετική υποχρέωση αφορά την εκτίμηση και την αντιμετώπιση των κινδύνων. Δεν επιβάλλει ένα συγκεκριμένο ερωτηματολόγιο ή μία ενιαία μέθοδο που πρέπει να χρησιμοποιείται από όλες τις επιχειρήσεις.

Η επιλογή της μεθόδου αξιολόγησης πρέπει να λαμβάνει υπόψη τη δραστηριότητα της επιχείρησης, τις θέσεις εργασίας, την οργανωτική της δομή και τους παράγοντες κινδύνου που χρειάζεται να εξεταστούν.

Πώς γίνεται η αξιολόγηση των ψυχοκοινωνικών κινδύνων στην εργασία;

Η αξιολόγηση των ψυχοκοινωνικών παραγόντων κινδύνου αποτελεί οργανωμένη διαδικασία αναγνώρισης, εκτίμησης και διαχείρισης των εργασιακών συνθηκών που ενδέχεται να επηρεάζουν την υγεία των εργαζομένων.

Η διαδικασία περιλαμβάνει τέσσερα βασικά στάδια, σύμφωνα με τις αρχές εκτίμησης και διαχείρισης επαγγελματικού κινδύνου που περιγράφει ο EU-OSHA.

1. Αναγνώριση των παραγόντων κινδύνου

Αρχικά εξετάζονται η οργάνωση της εργασίας, τα ωράρια, οι απαιτήσεις των διαφορετικών θέσεων, οι διαδικασίες επικοινωνίας και οι εργασιακές σχέσεις.

Η αξιολόγηση πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις πραγματικές συνθήκες κάθε τμήματος ή ομάδας εργασίας. Οι παράγοντες που εξετάζονται σε μια βιομηχανική εγκατάσταση μπορεί να διαφέρουν από εκείνους ενός νοσοκομείου, μιας εκπαιδευτικής δομής ή μιας εταιρείας παροχής υπηρεσιών.

2. Συμμετοχή των εργαζομένων

Η συμμετοχή των εργαζομένων είναι σημαντική για την αναγνώριση των πραγματικών συνθηκών εργασίας. Στη διαδικασία μπορούν να χρησιμοποιηθούν κατάλληλα ερωτηματολόγια, οργανωμένες συζητήσεις και άλλες μέθοδοι συλλογής πληροφοριών.

Τα ανώνυμα ερωτηματολόγια επιτρέπουν τη συγκέντρωση πληροφοριών από διαφορετικές ομάδες εργαζομένων, χωρίς να απαιτείται η καταγραφή της ταυτότητάς τους.

Η προστασία της εμπιστευτικότητας πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ήδη κατά τον σχεδιασμό της αξιολόγησης. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται όταν παρουσιάζονται αποτελέσματα μικρών τμημάτων, όπου ο συνδυασμός απαντήσεων και δημογραφικών πληροφοριών θα μπορούσε να επιτρέψει την έμμεση αναγνώριση εργαζομένων.

3. Ανάλυση αποτελεσμάτων και εκτίμηση κινδύνου

Τα δεδομένα που συλλέγονται πρέπει να αξιολογούνται σε σχέση με τις πραγματικές συνθήκες εργασίας. Η ανάλυση μπορεί να αναδείξει διαφορές μεταξύ τμημάτων ή ομάδων εργασίας και να βοηθήσει στον εντοπισμό των παραγόντων που απαιτούν περαιτέρω διερεύνηση.

Ένα αυξημένο αποτέλεσμα σε ερωτήσεις που αφορούν τον φόρτο εργασίας, για παράδειγμα, αποτελεί ένδειξη για περαιτέρω εξέταση της κατανομής καθηκόντων, των διαθέσιμων πόρων και του προγραμματισμού της εργασίας.

4. Προληπτικά μέτρα και επαναξιολόγηση

Η αξιολόγηση πρέπει να καταλήγει σε συγκεκριμένα προληπτικά μέτρα, με καθορισμένες ευθύνες και δυνατότητα παρακολούθησης της εφαρμογής τους.

Η αποτελεσματικότητα των μέτρων χρειάζεται να επανεξετάζεται, ιδιαίτερα όταν μεταβάλλεται η οργάνωση της εργασίας, το προσωπικό, οι παραγωγικές διαδικασίες ή οι εργασιακές απαιτήσεις.

Ο ευρωπαϊκός οδηγός για την αξιολόγηση και τη διαχείριση ψυχοκοινωνικών κινδύνων περιγράφει τη διαδικασία ως κύκλο αναγνώρισης κινδύνων, αξιολόγησης, λήψης μέτρων, παρακολούθησης και επανεξέτασης.

Ποια μέτρα πρόληψης μπορούν να λάβουν οι επιχειρήσεις;

Η πρόληψη των ψυχοκοινωνικών κινδύνων περιλαμβάνει παρεμβάσεις στον σχεδιασμό και στην οργάνωση της εργασίας.

Ανάλογα με τα αποτελέσματα της αξιολόγησης, τα μέτρα μπορούν να αφορούν:

• Την ανακατανομή του φόρτου εργασίας και τον καθορισμό ρεαλιστικών προτεραιοτήτων και προθεσμιών.
• Τη σαφή περιγραφή καθηκόντων και αρμοδιοτήτων.
• Τη βελτίωση της επικοινωνίας και της συνεργασίας μεταξύ εργαζομένων, προϊσταμένων και τμημάτων.
• Τη δυνατότητα συμμετοχής των εργαζομένων σε αποφάσεις που επηρεάζουν την καθημερινή τους εργασία.
• Τον προγραμματισμό ωραρίων και την εξασφάλιση επαρκών περιόδων ανάπαυσης.
• Την πρόληψη και αντιμετώπιση περιστατικών βίας και παρενόχλησης.
• Την αξιολόγηση των επιπτώσεων οργανωτικών αλλαγών και της εισαγωγής νέων τεχνολογιών στις συνθήκες εργασίας.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO) περιλαμβάνει στις κατευθυντήριες οδηγίες του για την ψυχική υγεία στην εργασία τις οργανωτικές παρεμβάσεις που στοχεύουν στους ψυχοκοινωνικούς παράγοντες κινδύνου.

Η εκπαίδευση των προϊσταμένων, η υποστήριξη των εργαζομένων και οι ατομικές παρεμβάσεις μπορούν να λειτουργούν συμπληρωματικά. Δεν υποκαθιστούν, όμως, την αντιμετώπιση των δυσμενών εργασιακών συνθηκών στην πηγή τους.

Ποιος είναι ο ρόλος του Ιατρού Εργασίας;

Ο Ιατρός Εργασίας συμμετέχει στην πρόληψη των επαγγελματικών κινδύνων και παρέχει συμβουλές για τις συνθήκες εργασίας που μπορούν να επηρεάσουν τη σωματική και ψυχική υγεία.

Στο πλαίσιο των καθηκόντων του, μπορεί να συμβάλει στην αναγνώριση και στην αξιολόγηση ψυχοκοινωνικών παραγόντων κινδύνου, σε συνεργασία με τον Τεχνικό Ασφάλειας, τον εργοδότη και τους εκπροσώπους των εργαζομένων.

Η συμβολή του περιλαμβάνει επίσης την παροχή υποδείξεων για προληπτικά μέτρα, την ιατρική αξιολόγηση εργαζομένων όταν υπάρχει σχετική ένδειξη και τη σύσταση κατάλληλων εργασιακών προσαρμογών όπου απαιτούνται.

Η διαχείριση των ιατρικών πληροφοριών πραγματοποιείται με σεβασμό στο ιατρικό απόρρητο. Η αξιολόγηση των συνθηκών εργασίας δεν αποτελεί διαδικασία γνωστοποίησης ατομικών διαγνώσεων προς τη διοίκηση της επιχείρησης.

Περισσότερες πληροφορίες για το συνολικό αντικείμενο της Ιατρικής της Εργασίας μπορείτε να βρείτε στη σελίδα των υπηρεσιών Ιατρού Εργασίας για επιχειρήσεις .

Από την αναγνώριση των κινδύνων στην πρόληψη

Οι ψυχοκοινωνικοί παράγοντες κινδύνου αποτελούν μέρος των πραγματικών επαγγελματικών κινδύνων μιας επιχείρησης. Η αξιολόγησή τους απαιτεί την εξέταση της οργάνωσης της εργασίας, των εργασιακών απαιτήσεων και των συνθηκών που αντιμετωπίζουν οι εργαζόμενοι.

Η συστηματική αναγνώριση των παραγόντων κινδύνου, η συμμετοχή των εργαζομένων, η ανάλυση των αποτελεσμάτων και η εφαρμογή συγκεκριμένων προληπτικών μέτρων αποτελούν βασικά στοιχεία της διαχείρισής τους.